Otomobiller dünyanın her yerinde aynı mantıkla üretiliyor gibi görünse de, sıra yola çıkmaya geldiğinde insanlık ikiye bölünür: Bir grup ülke trafiği yolun sağından, diğer grup solundan akıtır. Bu tercih yalnızca bir alışkanlık değildir; aracın direksiyonunun hangi tarafta olacağını, kavşakların nasıl döneceğini ve yabancı bir ülkede kiraladığınız aracın sizi nasıl şaşırtacağını doğrudan belirler. Bu rehberde trafiğin sağ-sol tercihini, direksiyon konumuyla ilişkisini ve bu ayrımın tarihsel köklerini derledik.
Sağdan mı, Soldan mı? Dünyanın Bölünmüş Tablosu
Küresel tablo belirgin bir çoğunluk gösterir. Verilere göre sağdan trafik (RHT) 165 ülke ve bölgede, soldan trafik (LHT) ise 75 ülkede geçerlidir. Soldan trafik kullanan ülkeler azınlıkta olsa da küçük bir topluluk değildir: Dünya kara alanının yaklaşık altıda birini, yolların dörtte birini ve nüfusun yaklaşık üçte birini kapsarlar.
Sağdan trafik ağırlıklı olarak Kıta Avrupası, Amerika kıtaları, Afrika’nın büyük bölümü ve Asya anakarasında kullanılır. Türkiye de bu geniş kümenin içindedir: Türkiye sağdan trafik kullanır ve dolayısıyla araçların direksiyonu solda yer alır. Almanya, Fransa, ABD, Çin ve Rusya gibi ülkeler de aynı gruptadır.
Direksiyon Neden Ters Tarafta?
Burada çoğu kişinin karıştırdığı bir ayrım vardır: “Sağ direksiyon” ile “sağdan trafik” aynı şey değil, birbirinin tersidir. Kaynaklarda da vurgulandığı gibi, otomobillerde direksiyonun konumu trafik yönünün tersine denk gelir. Sağdan trafik kullanan ülkelerde direksiyon solda (soldan direksiyonlu — LHD), soldan trafik kullanan ülkelerde ise sağdadır (sağdan direksiyonlu — RHD).
Yani Türkiye’de kullandığınız soldan direksiyonlu bir otomobil, aslında sağdan trafiğin standart aracıdır. İngiltere’de satılan bir araçta direksiyonun sağda olması bir tuhaflık değil, o ülkenin soldan akan trafiğine göre tasarlanmış olmasının sonucudur.
Soldan Trafiğin Haritası
Soldan trafiğin coğrafyası büyük ölçüde bir tarih dersidir: Bu ülkelerin çoğu bir zamanlar Britanya İmparatorluğu’nun parçasıydı. Avrupa’daki başlıca örnekler İngiltere, İrlanda, Kıbrıs ve Malta’dır. Asya’da Japonya, Hindistan, Pakistan, Bangladeş, Malezya, Singapur, Hong Kong ve Makao soldan trafiği sürdürür; Avustralya ve Yeni Zelanda da bu geleneğe bağlıdır.
Britanya İmparatorluğu soldan trafiği yalnızca Asya’ya değil Afrika’ya da taşıdı; Kenya, Uganda ve Güney Afrika gibi pek çok eski koloni bağımsızlıktan sonra da bu düzeni korudu. Ülke kısaltmalarının kökenlerini merak ediyorsanız ülke plaka kodları sayfamıza göz atabilirsiniz.
Tarihsel Kökenler: Kılıç, At ve Efsaneler
Trafiğin neden ikiye bölündüğü konusunda dolaşan hikayelerin çoğu efsane niteliğindedir. En sık tekrarlananı, Napolyon’un fethettiği ülkelerde trafiği sağa çevirdiği anlatısıdır; oysa kaynaklar bu iddiayı doğrulayan belgesel bir kanıt bulunmadığını açıkça belirtir. Benzer şekilde nüfusun yaklaşık yüzde 90’ının sağ elini kullanması ya da atlıların binerken kılıç taşıması gibi açıklamalar öne sürülse de bunlar kesin kanıtlardan çok akla yatkın teorilerdir.
Daha somut bir gelişme Amerika Birleşik Devletleri’nde yaşandı. 18. yüzyılın sonlarında, birden çok at çiftiyle çekilen ve sürücü koltuğu bulunmayan büyük yük arabaları yaygınlaştı. Genellikle sağ elini kullanan sürücü, kırbacını sağ elinde tutabilmek için en soldaki arka ata oturuyor, bu yüzden diğer arabaların soldan geçmesini tercih ediyordu — bu eğilim trafiği sağa doğru itti.
Yön Değiştiren Ülkeler
Trafik yönü değiştirilemez bir kural değildir; birkaç ülke tarih boyunca taraf değiştirdi. En ünlü örnek İsveç’tir. “Dagen H” (H-Günü) olarak bilinen geçişte İsveç, 3 Eylül 1967 sabahı saat 05.00’te soldan trafikten sağa geçti. Gerekçe pratikti: Komşuları Norveç ve Finlandiya sağdan gidiyordu ve İsveç’teki araçların yüzde 90’ından fazlası zaten soldan direksiyonluydu. İlginç olan, 1955’teki halk oylamasında halkın yüzde 83’ünün değişime karşı çıkmasına rağmen kararın uygulanmasıydı. Geçişin hemen ardından kaza sayısı ve sigorta talepleri belirgin biçimde düştü; ancak bu iyileşme kalıcı olmadı ve oranlar birkaç hafta içinde eski seviyesine döndü.
İsveç’i 1968’de İzlanda izledi. Ters yönde ilerleyen dikkat çekici örnek ise Samoa oldu: 2009’da sağdan trafikten soldan trafiğe geçti. Amaç, Avustralya, Yeni Zelanda ve Japonya’dan daha ucuz ikinci el araç ithal edebilmekti.
Yurt Dışında Direksiyona Geçmeden Önce
Bu ayrım gündelik hayatta en çok yurt dışında araç kullanırken hissedilir. Sağdan trafiğe alışkın bir Türk sürücü, İngiltere veya Japonya gibi soldan trafik kullanan bir ülkede hem yolun ters tarafında sürmek hem de sağ direksiyonlu bir araca uyum sağlamak zorunda kalır; kavşaklar ve dönel adalar da ters yönde işler. Kendi aracınızla gidiyorsanız, soldan direksiyonlu aracınızla soldan trafikte sürmenin öndeki aracı geçerken görüş açınızı daralttığını da hesaba katın. Hazırlık için kendi aracınla yurtdışına çıkış ve kiralık araçla yurtdışına çıkış rehberlerimiz yol gösterir.
Özet
Dünya trafiği sağ ve sol olmak üzere ikiye ayrılır: 165 ülke sağdan, 75 ülke soldan gider ve direksiyon her zaman trafiğin tersi tarafta konumlanır. Türkiye, sağdan trafik kullanan çoğunluğun içindedir. Soldan trafik büyük ölçüde Britanya İmparatorluğu mirasıdır; sağdan trafik ise Kıta Avrupası ve Amerika üzerinden yayılmıştır. İsveç ve Samoa örneklerinin gösterdiği gibi bu tercih değiştirilebilir olsa da, ülke çapında dev bir lojistik operasyon gerektirir.