Ticari amaçla direksiyon başına geçmek, özel araç kullanmaktan farklı bir sorumluluk gerektirir. Kamyonla eşya, otobüsle yolcu ya da tankerle tehlikeli madde taşıyan bir sürücünün yalnızca ehliyeti yeterli değildir; ayrıca mesleki yeterliliğini ve bu işe bedenen ve ruhen elverişli olduğunu belgelemesi gerekir. SRC belgesi ile psikoteknik değerlendirme belgesi tam da bu iki koşulu karşılar. Bu rehberde iki belgenin ne olduğunu, türlerini ve kimlerin almak zorunda olduğunu resmî mevzuata dayanarak açıklıyoruz.
SRC Belgesi Nedir?
SRC belgesi, karayolunda ticari amaçla yolcu veya eşya taşımacılığı yapan sürücülerin mesleki yeterliliğini gösteren belgedir; kısaca “sürücü mesleki yeterlilik belgesi” olarak anılır. Karayolu Taşıma Yönetmeliği’nin 34. maddesi, bu Yönetmelik kapsamındaki taşımalarda çalışan sürücülerin mesleki yeterlilik belgesine sahip olmasını zorunlu tutar. Belgenin eğitim ve sınav esasları ise Karayolu Taşımacılık Faaliyetleri Mesleki Yeterlilik Eğitimi Yönetmeliği’nde düzenlenir: Adayların yetkilendirilmiş kurumlarda eğitim alması ve yapılan sınavda başarılı olması esastır.
SRC Belge Türleri: SRC1’den SRC5’e
Mesleki Yeterlilik Eğitimi Yönetmeliği, sürücü belgelerini yapılan taşımanın türüne göre beşe ayırır:
- SRC1 — uluslararası yolcu taşımacılığı
- SRC2 — yurt içi yolcu taşımacılığı
- SRC3 — uluslararası eşya ve kargo taşımacılığı
- SRC4 — yurt içi eşya ve kargo taşımacılığı
- SRC5 — tehlikeli madde taşımacılığı
Buradaki mantık, taşınan yükün ve taşımanın kapsamının belgelenmesidir. Şehirlerarası otobüs şoförünün yolcu, kargo aracı sürücüsünün eşya, akaryakıt ya da kimyasal taşıyan tanker sürücüsünün ise tehlikeli madde kategorisindeki belgeye ihtiyacı vardır. Tehlikeli madde taşımacılığında SRC5’in yanı sıra ADR düzeni kapsamında ayrı bir eğitim ve belge sistemi de bulunur.
Kimler SRC Belgesi Almak Zorunda?
Kısaca, aracını ücret veya menfaat karşılığı taşımacılıkta kullanan herkes. Kamyon, tır ve kargo aracı sürücüleri; otobüs, minibüs ve dolmuş şoförleri; okul servisi sürücüleri; taksiciler ve tanker sürücüleri bu kapsamdadır. Ticari ve hususi kullanım arasındaki ayrımı ticari ve hususi araç farkı rehberimizde ele aldık. Meslek özelinde ek koşullar da gündeme gelir; örneğin taksi plakası almanın koşullarını ve servis araçlarına ilişkin kuralları ayrı rehberlerde bulabilirsiniz.
ODY ve ÜDY: Yöneticiler İçin Mesleki Yeterlilik
Mesleki yeterlilik yalnızca sürücülerle sınırlı değildir. Taşımacılık firmalarını yönetenlerin de belge alması gerekir. ODY (orta düzey yönetici) belgesi, taşımacılık faaliyetini fiilen sevk ve idare eden müdür veya idareciler için; ÜDY (üst düzey yönetici) belgesi ise firmayı temsil ve ilzam ederek yöneten üst kademe için öngörülmüştür. Bu belgeler bir sürücü belgesi değil, işletme yetkinliği belgesidir ve firmanın yetki belgesi alabilmesi için aranır.
Psikoteknik Değerlendirme Nedir?
Psikoteknik değerlendirme, sürücünün dikkat, tepki hızı, algı, koordinasyon ve muhakeme gibi becerilerini bilgisayar destekli testlerle ölçen bir uygulamadır. Amaç, kişinin sürücülük mesleğine bedenen ve ruhen elverişli olup olmadığını nesnel biçimde ortaya koymaktır. Değerlendirme, yetkili merkezlerde uzman gözetiminde yapılır ve sonucunda bir belge düzenlenir.
Kimler Psikoteknik Belgesi Almalı?
İki farklı grup psikoteknik değerlendirmeye tabidir. Birincisi, ticari araç sürücüleridir: Karayolu Taşıma Yönetmeliği’nin 34. maddesi, bu sürücülerin sürücülük mesleği bakımından bedeni ve psiko-teknik açıdan sağlıklı olduklarını gösteren raporu yetkili sağlık kuruluşlarından her beş yılda bir almalarını zorunlu kılar. Yani profesyonel sürücü için psikoteknik, bir kez alınıp bitirilen değil, periyodik olarak yenilenen bir yükümlülüktür.
İkinci grup, trafik ihlali nedeniyle yaptırıma uğrayan sürücülerdir. 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu’nun 48. maddesine göre, alkollü araç kullanma nedeniyle son ihlalden geriye beş yıl içinde sürücü belgesi ikinci kez geri alınanlar sürücü davranışlarını geliştirme eğitimine; üç veya daha fazla kez geri alınanlar ise psiko-teknik değerlendirmeye ve psikiyatri uzmanının muayenesine tabi tutulur. Uyuşturucu ya da uyarıcı madde nedeniyle belgesi iptal edilenlerin yeniden belge alabilmesi de psiko-teknik değerlendirmeden geçmelerine ve sağlık kurulu raporu ibrazına bağlıdır.
Belgeler Nasıl Alınır ve Sorgulanır?
SRC eğitimi ve sınavı yetkilendirilmiş kurumlarca verilir; başvuru sırasında istenen evrakı ve güncel eğitim ücretini işlem öncesinde ilgili kurumdan teyit etmekte fayda vardır. Psikoteknik değerlendirme ise yetkili merkezlerde randevuyla yapılır. Aldığınız SRC ve psikoteknik belgelerinin durumunu e-Devlet üzerinden sorgulayabilir, sürücü belgenizle birlikte bu belgeleri de denetimlerde ibraz edilmek üzere hazır bulundurabilirsiniz. Belge geçerlilik süreleri ve ücretler zamanla değişebildiğinden, işlem yaptırmadan önce güncel bilgiyi resmî kaynaktan doğrulamanız önerilir.
Özet
SRC belgesi, ticari taşımacılıkta çalışan sürücünün mesleki yeterliliğini; psikoteknik değerlendirme ise bu işe bedenen ve ruhen elverişliliğini gösterir. Taşımanın türüne göre SRC1’den SRC5’e uzanan beş belge; yolcu, eşya ve tehlikeli madde taşımacılığını kapsar. Profesyonel sürücüler için psikoteknik, beş yılda bir yenilenen bir zorunluluk; alkol ihlalini tekrar edenler içinse belge iadesinin ön koşuludur.