Taksi plakasını sıradan bir tescil plakasından ayıran şey, sayısının sınırlı olmasıdır. Türkiye’de taksi, dolmuş ve minibüs plakaları “tahdit” denilen sınırlama rejimine tabidir: Devlet yeni plaka sayısını kontrol eder, mevcut plakalar ise el değiştirir. Bu yüzden taksi plakası almak, pratikte iki yoldan birine çıkar — yetkili kurumun açtığı ihaleye katılmak ya da elinde plaka olan birinden devralmak. Bu rehberde iki yolun da hukuki çerçevesini ve işlem adımlarını anlatıyoruz.
Tahdit Sistemi: 1986’dan Bugüne
Sistemin temeli, 3 Mayıs 1986 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan 86/10553 sayılı Ticari Plakaların Verilmesinde Uyulacak Usul ve Esaslar Hakkında Karar’dır. Karar’ın amaç maddesi hedefi açıkça sayar: toplu taşımacılığın geliştirilmesi, plaka karaborsacılığının ve korsan taksiciliğin önlenmesi, fiilen çalışan şoför esnafının haklarının korunması. Tahdit ilk olarak Adana, Ankara, Bursa, Eskişehir, İstanbul, İzmir, Kocaeli, Konya, Sakarya ve Samsun illerinde uygulanmaya başladı; Karar, tahdit bulunmayan illerde sonradan sınırlama konulmasına da imkân tanır.
Ticari plaka sayısını, şehrin ulaşım planını ve toplu taşıma ihtiyacını dikkate alarak trafik komisyonu belirler. Büyükşehirlerde ise tablo 2004’te değişti: 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu, taksi sayılarını belirleme ve taksilere ruhsat verme yetkisini büyükşehir belediyesine verdi; il trafik komisyonunun taksi, dolmuş ve servis araçlarının sayısına ilişkin yetkileri, büyükşehir sınırları içinde UKOME (Ulaşım Koordinasyon Merkezi) tarafından kullanılır.
Kimler Ticari Plaka Edinebilir?
86/10553 sayılı Karar, ticari plaka verilecek kişide üç şart arar: şoförlük mesleğini geçim kaynağı olarak seçtiğini ve sürekli icra ettiğini beyan etmiş olmak, en az iki yıldan beri o ilde ikamet etmek ve şoförler derneğine üye olmak. Karar’ın devir hükmü de aynı yere bağlanır: Plaka sahipleri plakalarını — taşıtla birlikte veya ayrı olarak — yalnız bu şartları taşıyan kişilere satabilir. İller bu çerçeveyi kendi yönergeleriyle ayrıntılandırdığından, aranan belgeler ve ek kriterler şehirden şehre değişebilir; başvurudan önce güncel listeyi ilgili kurumdan istemek gerekir.
Aracın kendisi de tanımlıdır: Tescil mevzuatı taksiyi, sürücüsü dahil en fazla dokuz oturma yeri olan, tip onayı alınmış taksimetreyle yolcu taşıyan M1 sınıfı ticari motorlu araç olarak tarif eder. Yani plaka hakkı kadar, aracın ticari tescili ve taksimetre donanımı da sürecin parçasıdır.
Birinci Yol: İhaleyle Yeni Plaka
Tahditli illerde yeni ticari plaka, Karar’a göre kapalı teklif usulüyle verilir: Komisyon, çıkarılacak plaka sayısını ve muhammen bedeli tespit eder, ihale mahalli araçlarla ve gazete ilanıyla duyurulur. Büyükşehirlerde bu duyurular belediye üzerinden yapılır; örneğin İstanbul’da yeni taksi plakası tahsisleri, İBB Toplu Ulaşım Hizmetleri Müdürlüğü’nün yayımladığı ihale duyurularıyla yürütülmektedir. Yeni plaka çıkarılması komisyon kararına bağlı olduğundan, bu yol ancak ihale açıldığında kullanılabilir — takip edilmesi gereken adres, ilgili belediyenin ve trafik komisyonunun resmî duyurularıdır.
İkinci Yol: Devir
Mevcut bir taksi plakasını devralmak, iki ayrı işlemin doğru sırayla yapılmasını gerektirir.
Noterdeki araç satışı: 2918 sayılı Kanun’un 20. maddesine göre tescilli araçların her çeşit satış ve devri noterlerce yapılır; noter dışında yapılan satışlar geçersizdir. Satış için araçtan kaynaklanan motorlu taşıtlar vergisi ve trafik cezası borcunun bulunmaması, araç üzerinde satışı kısıtlayıcı tedbir veya şerh olmaması gerekir. Noter satışıyla birlikte alıcı adına tescil gerçekleşmiş sayılır; bir ay geçerli geçici belge düzenlenir ve yeni tescil belgesi bir ay içinde teslim edilir. Bu aşamanın genel işleyişini plaka devri rehberinde ve araç tescil belgesi işlemleri yazısında ayrıntısıyla anlattık.
Belediye kaydı ve çalışma ruhsatı: Noter satışı, plakanın çalışma hakkı boyutunu kendiliğinden aktarmaz. Devralanın Karar’daki şartları taşıması ve devrin, yetkili kurumun kayıtlarına işlenmesi gerekir. İstanbul örneğinde bu işlemler İBB Toplu Ulaşım Hizmetleri Müdürlüğü üzerinden yürütülür: Satış sonrası sözleşme sisteme yüklenir, plaka ve şoför kayıtları güncellenir; taksinin çalışma ruhsatı bir yıl geçerli olup yenilenir. Diğer illerde muhatap, belediyenin ulaşım birimi veya il/ilçe trafik komisyonudur.
Maliyetin Vergi Boyutu
Plaka bedeli serbest piyasada oluşur; ile, ilçeye ve döneme göre büyük farklar gösterdiğinden bu rehberde rakam vermiyoruz. Mevzuatın sabitlediği kalemler ise bellidir: Harçlar Kanunu’na 2018’de eklenen hükümle, ticari plakaların devrine ilişkin işlemlerde alım satım bedeli üzerinden binde 30 noter harcı alınır ve bu harçta üst sınır uygulanmaz. Buna karşılık Gelir Vergisi Kanunu, ticari plakaların elden çıkarılmasından doğan kazancın tamamını değer artışı kazancı vergilemesinin dışında tutar. Harç dışındaki noter ücretleri ve işlem masrafları değişebildiğinden, güncel maliyeti işlem öncesi noterden kontrol etmekte yarar var.
Özet
Taksi plakası edinmenin yolu, tahdit sisteminin iki kapısından geçer: Yeni plaka ancak trafik komisyonunun — büyükşehirlerde UKOME’nin ve belediyenin — açtığı ihaleyle alınabilir; mevcut plaka ise noter satışı ve belediye kaydının birlikte tamamlanmasıyla devredilir. Her iki yolda da devralanın şoförlük mesleğine ilişkin şartları taşıması aranır. Plakadaki harf gruplarının anlamını merak ediyorsanız, taksilerle de ilişkilendirilen T serisini T plaka rehberinde bulabilirsiniz.